Quảng Tây sơn lâm lại thêm loài mới - "Rắn hai đầu Quảng Tây" xuất hiện
广西山林又添新物种——“广西两头蛇”现身
**Rừng núi Quảng Tây lại có thêm loài mới – "Rắn hai đầu Quảng Tây" xuất hiện**
2026-05-07 12:57
Tác giả: Mạc Vận Minh, Vương Kiện
Tôi muốn lưu
Chia sẻ bài viết
Lớn
Vừa
Nhỏ
Mới đây, một bài báo đăng trên tạp chí *Zoosystematics and Evolution* cho thấy, dựa trên bằng chứng hình thái và phân tử, các nhà khoa học đã làm rõ thêm các ghi nhận về loài rắn hai đầu đuôi nhọn phức hợp (*Calamaria pavimentata complex*) phát hiện tại Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Trung Quốc, và chính thức đặt tên cho hai mẫu vật thu thập từ vùng núi thành phố Sùng Tả và Quế Lâm là một loài hoàn toàn mới – Rắn hai đầu Quảng Tây *C. incredibilis*.
Việc phát hiện loài mới càng làm nổi bật sự đa dạng bị đánh giá thấp của phức hợp rắn hai đầu đuôi nhọn, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của phương pháp phân loại tổng hợp trong việc giải mã tính đa dạng tiềm ẩn của các dòng rắn bán đào hang có hình thái bảo thủ ở miền Nam Trung Quốc, cũng như hé lộ vai trò quan trọng của Quảng Tây như một điểm nóng phân hóa tiềm ẩn của các loài rắn bán đào hang.
**Hình 1:** Bài báo về loài rắn hai đầu Quảng Tây mới được công bố trên *Zoosystematics and Evolution*
**Cuộc gặp gỡ tình cờ: Hai lần phát hiện cách nhau 500 km**
Câu chuyện bắt đầu từ hai chuyến khảo sát thực địa cách nhau hơn 500 km.
Ngày 25 tháng 4 năm 2021, một nhóm khảo sát gồm Bảo tàng Tự nhiên Quảng Tây và Đại học Trung Sơn đã phát hiện một loài rắn có kích thước nhỏ, di chuyển chậm chạp trên đường núi gần thôn Na Chi, thị trấn Ái Điếm, huyện Ninh Minh, thành phố Sùng Tả, Quảng Tây, ở độ cao khoảng 1060 mét. Nó chỉ dài khoảng 22 cm, lưng màu nâu hạt dẻ, điểm xuyết bảy sọc dọc đứt đoạn màu sẫm, mép vảy như bị nhuộm mực, tạo thành hoa văn dạng lưới tinh xảo.
**Hình 2:** Mẫu chuẩn chính SYS r002596 (bảo quản trong cồn 75%) A mặt lưng, B mặt bụng, C mặt đầu lưng, D mặt đầu bụng, E mặt đầu bên, F mặt đuôi lưng, thu thập tại thị trấn Ái Điếm, huyện Ninh Minh, thành phố Sùng Tả, Quảng Tây
Bốn năm sau, ngày 23 tháng 4 năm 2025, tại Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Hoa Bình (độ cao khoảng 760 mét) thuộc quận Lâm Quế, thành phố Quế Lâm, nhóm khảo sát của Bảo tàng Tự nhiên Quảng Tây một lần nữa bắt gặp một cá thể có hình thái cực kỳ tương tự, khoảng cách đường chim bay giữa hai địa điểm là hơn 500 km.
**Hình 3:** Hình ảnh sống của mẫu phụ rắn hai đầu Quảng Tây (GEP r093), thu thập tại Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Hoa Bình, Quảng Tây
**Hình 4:** Ảnh mẫu vật của mẫu phụ rắn hai đầu Quảng Tây (GEP r093)
Đây là cùng một loài phân bố xa, hay hai loài tiềm ẩn khác nhau? Các nhà khoa học đã tiến hành nghiên cứu hình thái và sinh học phân tử nghiêm ngặt.
**Giải mã từng lớp: Một loài rắn mới "không thể tin nổi"**
Nhóm nghiên cứu đã tiến hành so sánh hình thái chi tiết và giải trình tự DNA ty thể trên hai mẫu vật. Kết quả thật đáng ngạc nhiên: Mặc dù hai con rắn đến từ các địa điểm khác nhau, nhưng sự khác biệt di truyền là nhỏ (chỉ 4,19% khác biệt trong loài), trong khi chúng có sự khác biệt di truyền đáng kể so với tất cả các loài có quan hệ gần gũi đã biết – khoảng cách di truyền với loài có quan hệ gần là rắn hai đầu Cơ Nặc (*C. synergis*) lên tới 12,72%, vượt xa mức độ phân hóa giữa các loài trong chi rắn hai đầu.
**Hình 5:** Vị trí phát sinh loài của rắn hai đầu Quảng Tây trong chi rắn hai đầu (cùng với các loài có quan hệ gần tạo thành một nhánh độc lập trên cây tiến hóa)
**Hình 6:** Mô hình ba chiều hộp sọ được tái tạo bằng chụp cắt lớp vi tính, hé lộ cấu trúc răng và xương độc đáo của loài mới (9 răng hàm trên, v.v.)
Quan trọng hơn, loài này có sự khác biệt hình thái ổn định và đáng kể so với các loài phân bố gần về mặt địa lý như rắn hai đầu Tỉnh Cương (*C. jinggangensis*) và rắn hai đầu đuôi nhọn giả (*C. similis*), đặc biệt là ở hoa văn trên đuôi: Mặt lưng đuôi của loài mới không có hai cặp mảng trắng đối xứng đặc trưng của hai loài sau.
Dựa trên những bằng chứng này, các nhà khoa học chính thức đặt tên cho nó là "Rắn hai đầu Quảng Tây" (*Calamaria incredibilis*). Tên loài "incredibilis" bắt nguồn từ tiếng Latinh, có nghĩa là "không thể tin nổi, khó tin", vì việc phát hiện loài mới đã hé lộ tính đa dạng cao bất ngờ của phức hợp này. Tên chính thức tiếng Trung – Rắn hai đầu Quảng Tây – được lấy theo khu vực phân bố của loài.
**Đời sống bí ẩn: Trí tuệ sinh tồn của loài bán đào hang**
Các loài rắn thuộc chi rắn hai đầu là những bậc thầy sinh tồn "khiêm tốn". Chúng có thân hình thon dài hình trụ, khó phân biệt đầu và cổ, mắt nhỏ, vảy nhẵn, phần lớn cuộc đời ẩn mình trong lớp lá mục, đất mùn hoặc khe đá, ăn các động vật không xương sống nhỏ như giun đất, ấu trùng côn trùng. Chúng di chuyển chậm chạp, không hung dữ, khi bị quấy rầy thường cuộn tròn cơ thể thành hình chữ "8".
Lối sống bí ẩn này, cùng với hình thái bảo thủ cao độ và sự thiếu hụt dữ liệu hình thái từ mẫu chuẩn của loài rắn hai đầu đuôi nhọn trong một thời gian dài, đã khiến việc nghiên cứu phân loại chi rắn hai đầu gặp nhiều khó khăn. Nhiều loài có ngoại hình cực kỳ giống nhau, khó phân biệt chỉ bằng hình thái học truyền thống – đây chính là lý do tại sao trong mười năm qua, Trung Quốc đã có tới 6 loài rắn hai đầu được mô tả hoặc tái xác nhận.
**Quảng Tây: "Cái nôi" của sự đa dạng rắn bí ẩn**
Tại sao Quảng Tây lại trở thành điểm nóng phân hóa tiềm ẩn của các loài rắn bán đào hang như chi rắn hai đầu?
Trước hết, Quảng Tây sở hữu địa hình karst hiếm có trên toàn cầu. Các khối núi, chóp núi, hố sụt, sông ngầm đan xen tạo thành một môi trường sống dị thể cực kỳ phức tạp. Cấu trúc "núi – thung lũng – hang – sông" xen kẽ này, giống như những "phòng thí nghiệm tiến hóa" tự nhiên, chia cắt quần thể thành các nhóm nhỏ biệt lập, tiến hóa riêng rẽ trong suốt lịch sử địa chất lâu dài, cuối cùng hình thành sự phân hóa loài.
Thứ hai, Quảng Tây nằm trong vùng chuyển tiếp địa lý sinh vật. Nó kết nối vùng đất liền Hoa Nam của Trung Quốc với bán đảo Trung Ấn, là ranh giới phía bắc hoặc phía nam phân bố của nhiều loài nhiệt đới và cận nhiệt đới. Các khu hệ sinh vật khác nhau giao thoa và chồng lấn tại đây, thúc đẩy sự hình thành và đặc hữu hóa của các loài.
**Hình 7:** Phân bố của rắn hai đầu Quảng Tây và các loài khác trong phức hợp rắn hai đầu đuôi nhọn tại Quảng Tây (1 và 5 là hai địa điểm phát hiện loài mới, cho thấy phạm vi phân bố của nó có thể rộng hơn)
**Tình trạng bảo tồn: Ít được biết đến, cần được quan tâm khẩn cấp**
Hiện tại, rắn hai đầu Quảng Tây chỉ có hai mẫu vật được ghi nhận, số lượng quần thể, phạm vi phân bố, tập tính sinh thái và các mối đe dọa đều chưa rõ. Hai điểm thu thập lần lượt nằm ở huyện Ninh Minh trên biên giới Trung-Việt và Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Hoa Bình, khu vực sau mặc dù trên danh nghĩa được bảo vệ, nhưng vẫn tồn tại các tác động tiềm ẩn như phát triển du lịch, mở rộng rừng trồng xung quanh.
**Hình 8:** Môi trường sống của rắn hai đầu Quảng Tây (Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Hoa Bình, Quảng Tây)
Theo tiêu chuẩn đánh giá của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), loài này hiện nên được xếp vào diện Thiếu dữ liệu (Data Deficient), nhưng điều này tuyệt đối không có nghĩa là có thể bỏ qua. Ngược lại, nó nhắc nhở chúng ta: Ở khu vực karst Tây Nam, có thể còn rất nhiều loài bí ẩn tương tự chưa được khoa học nhận biết, thậm chí đang đối mặt với nguy cơ sinh tồn trước khi con người biết đến chúng.
**Kết luận**
Việc phát hiện rắn hai đầu Quảng Tây là một thành tựu đa dạng sinh học quan trọng khác của Khu bảo tồn Hoa Bình và vùng núi karst xung quanh, sau loài cóc bướu Hoa Bình (loài lưỡng cư thứ 9000 trên toàn cầu). Nó một lần nữa khẳng định: Trên vùng đất cổ xưa và phức tạp này, sự tiến hóa của sự sống chưa bao giờ ngừng lại, và cuộc khám phá của chúng ta mới chỉ bắt đầu.
Mỗi lần phát hiện loài mới đều là một món quà quý giá mà thiên nhiên ban tặng cho nhân loại. Nhận biết và bảo vệ chúng là trách nhiệm không thể chối bỏ của chúng ta.
**Bài báo liên quan:** Qi et al. (2026). An unexpected discovery of hidden diversity: a new species of the genus *Calamaria* (Squamata, Calamariidae) from Guangxi, China. *Zoosystematics and Evolution* 102 (2) 2026, 701–718 | DOI 10.3897/zse.102.188045.
Hiệu đính lần 1: Liêu Hiểu Văn
Hiệu đính lần 2: Lăng Tuyết Lệ
Hiệu đính lần 3: Trần Vĩnh Sương
Sơ thẩm: Mạc Vận Minh
Phúc thẩm: Lý Chí Hùng
Chung thẩm: Mạc Chí Đông
**Liên kết liên quan**
Xem ban goc tieng Trung
广西山林又添新物种——“广西两头蛇”现身
2026-05-07 12:57
作者：莫运明、王健
我要收藏
文章分享
大
中
小
近日发表在《Zoosystematics and Evolution》期刊上的论文显示，科学家基于形态学和分子证据，进一步厘定了发现于我国广西壮族自治区的尖尾两头蛇复合种（Calamaria pavimentata complex）的记录，并将采集自崇左市与桂林市山区的两号标本，正式命名为一个全新物种——广西两头蛇C. incredibilis。
新物种的发现，进一步凸显了尖尾两头蛇复合种被低估的多样性，并强调了综合分类学方法对于解析中国南方形态保守的半穴居蛇类谱系中隐性多样性的重要性，同时也揭示了广西作为半穴居蛇类隐性分化热点的重要地位。
图1 广西两头蛇新种论文发表于《Zoosystematics and Evolution》
意外邂逅：两次相隔500公里的发现
故事要从两次相隔五百多公里的野外考察说起。
2021年4月25日，由广西自然博物馆与中山大学组成的考察团队在广西崇左市宁明县爱店镇那支村附近海拔约1060米的山区道路上，发现了一条体型细小、行动迟缓的蛇类。它体长仅约22厘米，背部呈棕褐色，装饰着七条断续的暗色纵纹，鳞片边缘仿佛被墨汁浸染，形成精致的网状图案。
图2 正模标本SYS r002596（保存于75%酒精中）A背面、B腹面、C头背面、D头腹面、E头侧面、F尾背面，采集自广西崇左市宁明县爱店镇
四年后的2025年4月23日，在桂林市临桂区的花坪国家级自然保护区（海拔约760米），广西自然博物馆的科考团队再次遇到了形态极为相似的个体，两地直线距离超过500公里。
图3 广西两头蛇副模标本（GEP r093）生活图，采集自广西花坪国家级自然保护区
图4 广西两头蛇副模标本（GEP r093）标本照
是同一个物种的远距离分布，还是两个不同的隐存种？科学家展开了严谨的形态学与分子生物学研究。
层层解密：一种“不可思议”的新蛇
研究团队对两条标本进行了详细的形态比较和线粒体DNA测序。结果令人惊讶：这两条蛇虽然来自不同地点，但遗传分化较小（种内差异仅4.19%），而与已知的所有近缘种之间则存在着显著的遗传差异——其与近缘种基诺两头蛇（C. synergis）的遗传距离高达12.72%，远超过两头蛇属物种间的分化程度。
图5 广西两头蛇在两头蛇属中的系统发育位置（与近缘种在进化树上独立成一支）
图6 利用微型CT扫描重建的头骨三维模型，揭示了新种独特的牙齿和骨骼结构（上颌齿9枚等）
更重要的是，该物种在形态上与地理分布相近的井冈两头蛇（C. jinggangensis）、拟尖尾两头蛇（C. similis）存在稳定且显著的形态差异，尤其在尾部斑纹上：新种尾部背面不具后两者所特有的两对对称的白色斑块。
基于这些证据，科学家正式将其命名为“广西两头蛇”（Calamaria incredibilis）。其种加词“incredibilis”源自拉丁语，意为“不可思议的、难以置信的”，因新种的发现揭示了该复合种出乎意料的高多样性。而中文正名——广西两头蛇则取自该种的分布地。
隐秘生活：半穴居者的生存智慧
两头蛇属的蛇类是一群“低调”的生存大师。它们身体细长圆柱状，头颈难以区分，眼睛偏小，鳞片光滑，一生中大部分时间都潜藏在落叶层、腐殖土或石缝中，以蚯蚓、昆虫幼虫等小型无脊椎动物为食。它们行动迟缓，不具攻击性，遇到惊扰时往往将身体盘成“8”字形。
这种隐秘的生活方式，加上外形的高度保守，且长期以来缺乏尖尾两头蛇模式标本的形态数据，使得两头蛇属的分类研究长期举步维艰。许多物种在外观上极为相似，仅凭传统形态学难以区分——这正是为什么近十年来，中国就先后有6种两头蛇被描述或重新确认。
广西：隐秘蛇类多样性的“温床”
为什么广西会成为两头蛇属这类半穴居蛇类隐性分化的热点？
首先，广西拥有全球罕见的喀斯特地貌。峰林、峰丛、天坑、地下河交织成一片极其复杂的异质性生境。这种“山—谷—洞—河”相间的格局，如同一座座天然的“进化实验室”，将种群分隔成孤立的小群体，在漫长的地质历史中各自演化，最终形成物种分化。
其次，广西地处生物地理过渡带。它连接着中国华南大陆与中南半岛，是许多热带、亚热带物种分布的北缘或南界。不同的生物区系在此交汇、重叠，促进了物种的形成与特有化。
图7 广西两头蛇与其他尖尾两头蛇复合体物种在广西的分布（1和5为新种的两处发现地，显示其分布范围可能更广）
保护现状：知之甚少，亟待关注
目前，广西两头蛇仅有两号标本记录，种群数量、分布范围、生态习性及所受威胁均不清楚。两个采集点分别位于中越边境的宁明县和花坪国家级自然保护区，后者虽然名义上受保护，但周边依然存在旅游开发、人工林扩张等潜在干扰。
图8 广西两头蛇的生活环境（广西花坪国家级保护区）
按照世界自然保护联盟（IUCN）的评估标准，该物种目前应列为数据缺乏（Data Deficient），但这绝不意味着可以忽视。相反，它提醒我们：在西南喀斯特地区，可能还有大量类似的隐秘物种尚未被科学认识，甚至在人类知晓之前就已面临生存危机。
结语
广西两头蛇的发现，是继花坪掌突蟾（全球第9000种两栖动物）之后，广西花坪保护区及其周边喀斯特山地贡献的又一重大生物多样性成果。它再次印证：在这片古老而复杂的土地上，生命的演化从未停歇，而我们的探索才刚刚开始。
每一次新物种的发现，都是大自然给予人类的一份珍贵礼物。认识它们、保护它们，是我们不可推卸的责任。
相关论文：Qi et al. (2026). An unexpected discovery of hidden diversity: a new species of the genus Calamaria (Squamata, Calamariidae) from Guangxi, China. Zoosystematics and Evolution 102 (2) 2026, 701–718 | DOI 10.3897/zse.102.188045.
一校：廖晓雯
二校：凌雪丽
三校：陈永霜
初审：莫运明
复审：李志雄
终审：莫志东
相关链接：